Plan-U

 

De Plan U is een vanaf 1960 ingezette serie dieseltreinen van de NS. Ze werden door Werkspoor afgeleverd in het gebruikelijke diesel-rood, vandaar de bijnaam "Rode Duivels". De treinen uit deze serie bestonden uit drie bakken, waarvan één motorrijtuig, gekarakteriseerd door de ronde raampjes en later ook twee blauwe schuine strepen i.p.v. drie. Dat laatste gebeurde in 1968, toen de nieuwe geel-blauwe huisstijl werd ingevoerd. De Plan U reed aanvankelijk op de drukkere niet-geëlektrificeerde lijnen, maar in de loop der jaren doken er op steeds meer van die lijnen bovenleiding op. Zo werd de Plan U verdreven naar de zwakker bezette lijnen. Met de komst van de DM'90 verdween de Plan U langzamerhand ook van deze lijnen. Er kwamen echter wel andere maatschappijen op die wegens materieeltekort Plan U's huurden. Zo waren er vier treinen die van 1999 tot 2002 voor Syntus hebben gereden. Ook hebben er in 2001 en 2002 zes stellen voor NoordNed gereden. Uiteindelijk was het in 2003 helemaal afgelopen voor de Plan U. Na de buitendienststelling zouden er zes stellen naar Slowakije gegaan. Twee zijn daar in 2007 aangekomen, maar zijn nog nooit ingezet, aangezien de maatschappij is gestopt met reizigersvervoer. Door uitblijven van betalingen zijn de overige vier in Nederland gebleven, waarvan er al gauw drie zijn er gesloopt. De 195 voegde zich als enige in Amersfoort bij de groep die verkocht zou worden aan Roemenië, samen met de 113, 116, 117 en 191. Uiteindelijk zijn deze 5 stellen in 2019 alsnog afgevoerd. Als museumstellen zijn de volgende vier bewaard gebleven: 114 (Spoorwegmuseum), 115 (Stichting 2454 Crew), 121 (SHD) en 151 (ook Stichting 2454 Crew).


Op 26 mei 2007 staat Plan U 125 in Zwolle klaar voor vertrek naar Slowakije. Tenminste, dat is wat ik heel lang dacht. De 125 is samen met de 193 aan BKRS in Slowakije verkocht, maar volgens informatie op het internet zijn ze daar al op 11 mei 2007 naartoe vertrokken. Dit is dus óf niet de 125, óf het is niet op 26 mei.

 

Op 23 oktober 2007 trof ik deze Rode Duivel aan in Zwolle. Het gaat om de pas net rood geverfde 115 van de thans opgeheven HIJSM (Haarlem - IJmuidense Spoorwegmaatschappij), die naast deze Plan U ook nog de 113 en 121 als museumstellen in de collectie had.

 


Plan U's 113 en 121 van de HIJSM tijdens de Haarlem 100 op 30 augustus 2008. De sporendriehoek waar de 121 in staat was tevens de vaste standplaats van deze treinstellen. In 2009 hebben vandalen ingebroken en de stellen in zoverre vernield dat het uiteindelijk het einde van de HIJSM betekende. Zeker de 113, die ten tijde van de foto juist het paradepaardje van de HIJSM was, heeft nog een opvallende levensloop gehad die verder op deze pagina te vinden is.

 


Een fris ogende Plan U 117 te Amersfoort op 10 september 2011. Deze stond hier vanaf 2007 te wachten op verkoop aan Ferotrans in Roemenië, maar in 2014 werd het duidelijk dat dit nooit meer zou gebeuren. Er is toen alsnog voor sloop gekozen, dit is in 2019 gebeurd.

 

Het is duidelijk dat de 116 op deze foto er veel slechter aan toe is dan de 117 hierboven, maar toch waren ze allebei bestemd voor verkoop aan Roemenië. De 116 zou echter slechts als plukstel gaan dienen voor de 195.

 

Hier zien we wederom de 113, die na het faillissement van de HIJSM bij de SHD (Stichting Historisch Dieselmaterieel) terecht kwam. Ondanks de vernielingen was het treinstel nog rijvaardig en werd het hier gebruikt om Sik 243 een loods in te duwen, als onderdeel van de demonstraties op Open Monumentendag 2011.

 

Van deze treinstellen is er één een museumstel en was er één bestemd voor Roemenië, maar we worden een beetje op het verkeerde been gezet. Links zien we namelijk de 151, die de SHD in 2011 heeft gekregen in ruil voor de 113. Ondanks dat het treinstel er vanaf de buitenkant nog niet heel fraai uit ziet, was het casco in zoverre in een betere staat dan dat van de 113 dat deze beslissing is gemaakt. Het stel rechts is de ook voor Roemenië bestemde 191, die mooi in de lak lijkt te staan maar eigenlijk slechts een vlugge verfbeurt heeft gehad.

 

Verderop stond Plan U 115, ook ex-HIJSM en ten tijde van deze foto van Stichting DE-III, naast Plan Y 2962 en Plan Z 4216. Die laatste twee benamingen zijn officieel, maar we gebruiken doorgaans vaker SGM(m)/Sprinter voor Plan Y en ICM(m)/Koploper voor Plan Z.

 


Op 8 oktober 2011 reed Plan U 114 van het Spoorwegmuseum de Heimwee-Express tussen Utrecht Maliebaan en Maarn Goederen. Hier zien we één van de stops op Utrecht Maliebaan.

 

Treinstel 115 van Stcihting DE-III rijdt op 23 juni 2012 terug naar zijn vaste standplaats in Amersfoort, nadat hij even verderop een draaistelrevisie heeft gehad.

 


Op 8 en 9 september 2012 was het weer Open Monumentendag en ook dit jaar waren de stichting Mat. '54 Hondekop-4 en de SHD van de partij. Helaas was het dit jaar minder uitbundig dan in 2011, maar de 121 was wel aanwezig als cateringwagen.

 

Ook was er op de terzijde gestelde Plan U-stellen een aardige blik te werpen, zo zien we hier de in abominabele staat verkerende 195.

 


Op 9 februari 2013 reed Plan U 114 de Heimwee Express die vanwege het permanent sluiten van het traject Maliebaan - Lunetten nu naar Amersfoort ging. Hier zien we de trein met 30 minuten vertraging door Bilthoven rijden, waar op dat moment werd gewerkt aan een nieuwe tunnel onder het station.

 

Vanwege deze vertraging werd er op het middenspoor na Bilthoven kopgemaakt...

 

...om meteen weer rechtsomkeert naar de Maliebaan te maken.

 

Even later reed de 114 wel door naar Amersfoort. Tenminste, dat dachten we. Het bleek de 115 te zijn die aan kwam rijden en een tijdje bleef staan op middenspoor 3.

 

Even later kwam de 114 alsnog aan op spoor 2.

 

Toen werd duidelijk waarom de 115 daar ook was, namelijk voor een fraaie winterse fotostop met zijn broer. Stichting DE-III heeft zich overigens in 2019 opgeheven, de 115 is toen overgedragen aan de 2454 Crew.

 

De 113 keek vanuit de verte met lede ogen toe, wetende dat dit ooit ook zijn lot had kunnen zijn maar dat dat helaas nooit meer gebeuren zal.

 


Op 22 augustus 2016 bracht ik ook een bezoek aan Amersfoort. Hier trof ik de (toen nog) voor Roemenië bestemde Plan U's aan. Deze foto toont de - ondanks het gebrekkige onderhoud en het vandalisme - nog steeds glanzende 191 in de zakkende middagzon.

 

Een stuk minder goed eraan toe waren de 195 (links) en de 116 (rechts).

 

Ter illustratie nog de zijkant van de 195. Toen ik deze foto's oorspronkelijk plaatste, zette ik er het volgende bij: "Het is nog maar de vraag of Roemenië ze überhaupt nog wil..." Anno nu weten we hoe dat is afgelopen.

 


Geen enkel Plan U stel zal nog zo'n enerverend bestaan hebben gehad na zijn buitendienststelling als de 113. We hebben al gelezen over het vandalisme in Haarlem in 2009 en de ruil met de 151. Eigenlijk was het lot van de 113 toen al duidelijk, maar het verdere vandalisme dat zich in Amersfoort heeft afgespeeld heeft de overblijfselen van wat ooit een museumtrein was er nog triester uit laten zien. Uiteindelijk viel op 19 november 2019 definitief het doek voor de 113 en werd ze naar de sloper gebracht. Vier dagen eerder, op 15 november, maakte ik nog deze foto van de 113, niet wetende dat het de laatste zou zijn.

 

Een stukje verderop was de 151 te zien, de vervanger van de 113 die zo te zien ook al weer te lang buiten heeft gestaan.

 

Van achter de terzijde gestelde DDM-1-stam 7217 dook ook nog de neus van Plan U 121 op. Deze is nog steeds eigendom van de SHD.

 


Eind 2019, ongeveer gelijktijdig met het opheffen van Stichting DE-III en als gevolg daarvan de overdracht van de 115 aan de Stichting 2454 Crew, is ook de 151 aan deze organisatie overgedragen. De mensen van deze stichting hebben er geen gras over laten groeien, want binnen een jaar is het treinstel volledig opgeknapt en inzetbaar gemaakt. Op 16 juni 2020 was de 151 voor een deel van de revisie aanwezig bij het Stoomdepot van de SSN in Rotterdam, waar ik door het hek heen toch nog een aardig plaatje kon schieten. Het YouTube-kanaal Spoorwegen TV heeft overigens een leuke reportage gemaakt over het opknappen van dit treinstel, klik hier om deze te bekijken.

 

Op 10 februari 2021 kwam ik per toeval de nu volledig afgewerkte 151 tegen op spoor 6 van Amsterdam Centraal. Deze zou eigenlijk gaan roestrijden op de aansluitingssporen van de HSL, maar vanwege de winterse omstandigheden en daardoor defecten aan de infrastructuur kwam de trein niet verder dan hier.

 


Om af te sluiten: een eigen bedacht ontwerp van een Lego Plan-U (niet mijn beste creatie, maar goed, het was dan ook 2008).